https://ninkilim.com/articles/evolution_of_exploitation/nl.html
Pas op voor de mens, want hij is de pion van de duivel. Alleen onder de primaten van God doodt hij voor de sport, voor lust, of voor hebzucht. Ja, hij zal zijn broer vermoorden om diens land te bezitten. Laat hem niet in grote aantallen voortplanten, want hij zal een woestijn maken van zijn thuis en dat van jou. Vermijd hem; drijf hem terug naar zijn junglehol, want hij is de voorbode van de dood.
— Dr. Zaius in Planet of the Apes
De vernietigingskracht van de mensheid komt voort uit een fundamentele gebrek in onze sociale systemen – de meedogenloze jacht op accumulatie en controle. Terwijl andere diersoorten leven binnen natuurlijke grenzen, hebben mensen steeds geavanceerdere systemen van exploitatie ontwikkeld die een kleine elite in staat stellen rijkdom te onttrekken aan de velen. Dit essay schetst de evolutie van deze systemen, van Romeinse militaire veroveringen via de feodale aristocratie tot het moderne kapitalisme, en onderzoekt hoe elke nieuwe fase de mechanismen van controle verder heeft verfijnd, terwijl de kern van exploitatie hetzelfde bleef.
Het Romeinse Rijk legde het eerste systematische kader voor grootschalige exploitatie via het militaire veroveringssysteem. Romeinse bevelhebbers en soldaten werden beloond met het land dat ze veroverden, waardoor een directe koppeling ontstond tussen geweld en eigendomsrecht. Dit was meer dan alleen oorlogsbuit; het was de institutionalisering van verovering als middel tot vermogensvorming.
Wat dit systeem uniek menselijk maakte, was de creatie van abstracte concepten zoals “titel” en “eigendom”. Dieren verdedigen territoria op basis van instinct en onmiddellijke noodzaak, maar de Romeinen ontwikkelden complexe rechtssystemen om de overdracht van landtitels vast te leggen, waardoor permanente hiërarchieën op basis van verovering ontstonden. Hiermee werd een precedent gevestigd dat door de geschiedenis zou weerklinken: geweld en dominantie konden worden omgezet in legitieme eigendomsrechten.
De onderdrukte klassen – slaven, plebejers en veroverde volkeren – droegen de kosten van dit systeem via belastingen en arbeid, terwijl de elite profiteerde van het bezit. Zo ontstond het eerste grootschalige systeem waarin de geëxploiteerden zelf betaalden voor hun onderdrukking door belastingen die het leger en de juridische infrastructuur financierden die nodig waren om de status quo in stand te houden.
Toen het Romeinse Rijk overging in het feodale Europa, veranderde het exploitatiesysteem van vorm maar behield het zijn kernprincipes. Militaire verovering maakte plaats voor erfelijke aristocratie, waarbij rijkdom en macht verbonden waren aan adellijke titels en bloedlijnen in plaats van directe verovering. Grondbezit werd erfelijk, waardoor permanente klassen ontstonden op basis van geboorte in plaats van individuele prestatie.
Het feodale systeem verfijnde de exploitatie via het manorialisme: lijfeigenen bewerkten het land van de heer in ruil voor “bescherming”. Dit was een geraffineerde vorm van controle die exploitatie maskeerde als wederzijds voordeel. De lijfeigenen betaalden niet alleen belastingen aan hun heer, maar waren ook verplicht militaire dienst te verrichten, waardoor ze in feite hun eigen onderdrukking financierden.
Wat dit systeem bijzonder effectief maakte, was de integratie met religieuze en culturele verhalen. Het “goddelijk recht der koningen” en de natuurlijke orde van de samenleving werden via kerk en onderwijssystemen opgelegd, waardoor de hiërarchie onvermijdelijk en moreel gerechtvaardigd leek. De onderdrukten internaliseerden hun positie en zagen het systeem als natuurlijk in plaats van geconstrueerd.
De belangrijkste evolutie kwam met de opkomst van het kapitalisme en de industriële revolutie, die adellijke titels grotendeels overbodig maakten maar nog effectievere exploitatiesystemen creëerden. Het moderne systeem verving zichtbare aristocratie door onzichtbaar bezit – geheime concentraties van middelen, kapitaal en macht die opereren achter de sluier van vennootschappen, financiële instellingen en complexe juridische constructies.
De exploitatiemechanismen werden abstracter en geraffineerder:
De moderne onderdrukte klasse blijft dit systeem financieren via belastingen die politie, leger en juridische infrastructuur betalen die privé-eigendomsrechten beschermen en schulden afdwingen. Wat dit systeem zo verraderlijk maakt, is de illusie van eerlijkheid en sociale mobiliteit die het creëert. In tegenstelling tot openlijk feodalisme wordt moderne exploitatie gemaskeerd door verhalen over “meritocratie”, “vrije markten” en “individuele verantwoordelijkheid”.
Dit evolutionaire proces heeft systematisch menselijke waarden gecorrumpeerd en hebzucht beloond boven ethiek en moraliteit. Elke fase van exploitatie creëerde culturele verhalen die accumulatie rechtvaardigden:
Het resultaat is een samenleving waarin psychopathische trekken – gebrek aan empathie, obsessie met status, bereidheid om anderen uit te buiten – daadwerkelijk voordelig zijn om rijkdom en macht te vergaren. Ethische individuen die samenwerking en rechtvaardigheid vooropstellen, worden systematisch benadeeld in een systeem dat competitie en onttrekking beloont.
Deze culturele verschuiving heeft gecreëerd wat psychologen een “pathocratie” noemen – een samenleving waarin mensen met psychopathische trekken naar machtsposities stijgen omdat zij het best zijn aangepast om het systeem uit te buiten. Hoe geavanceerder onze exploitatiemechanismen worden, hoe meer wij deze trekken selecteren en belonen.
De culminatie van dit evolutionaire proces is de paradoxale situatie waarin de menselijke samenleving actief de systemen vernietigt waarop zij afhankelijk is voor overleving. De drang naar accumulatie en controle heeft geleid tot:
Dit is de ultieme uitdrukking van wat de mens uniek gevaarlijk maakt: ons vermogen om systemen te creëren die onze overlevingsinstincten overschrijven. Dieren zouden nooit hun eigen leefgebied vernietigen voor kortetermijnwinst, maar mensen hebben abstracte systemen van eigendom en rijkdom ontwikkeld die het mogelijk maken kosten te externaliseren en accumulatie na te streven zelfs wanneer dit onze langetermijnoverleving bedreigt.
De evolutie van Romeinse veroveringen naar modern kapitalisme vertoont een consistent patroon van verfijning in exploitatiesystemen. Elke nieuwe fase werd geavanceerder, abstracter en efficiënter in het onttrekken van rijkdom aan velen en het concentreren ervan bij weinigen. Het moderne kapitalisme, met zijn onzichtbare eigendomsstructuren en financiële mechanismen, vormt de meest geavanceerde vorm van exploitatie die tot nu toe is ontwikkeld.
Wat dit bijzonder tragisch maakt, is dat wij wél in staat zijn andere systemen te creëren – systemen die samenwerking, duurzaamheid en collectief welzijn vooropstellen boven individuele accumulatie. De uitdaging ligt in het erkennen dat deze exploitatiesystemen niet natuurlijk of onvermijdelijk zijn, maar menselijke constructies die herontworpen en vervangen kunnen worden.
Zolang we dit fundamentele gebrek in onze sociale organisatie niet aanpakken, zal de mensheid verder gaan op het pad van zelfvernietiging, gedreven door de systemen die we zelf hebben gecreëerd om ons te organiseren. De keuze ligt uiteindelijk bij ons: doorgaan met het verfijnen van exploitatie tot we onszelf vernietigen, of onze samenleving fundamenteel herorganiseren rond principes van samenwerking, duurzaamheid en gedeelde welvaart.